Tổng thống Donald Trump liên tục khẳng định cuộc chiến với Iran đang tiến triển tốt. Tuy nhiên, việc ông kêu gọi các đồng minh và quốc gia khác hỗ trợ giải quyết cuộc khủng hoảng tại eo biển Hormuz là bằng chứng mới nhất khiến dư luận phải nghi ngờ tuyên bố này.
Tổng thống Mỹ Donald Trump tại Nhà Trắng hôm 15/3. Ảnh: AP
"Sẽ thật tốt nếu các quốc gia khác cùng chúng tôi tuần tra khu vực", ông nói với báo giới trên chuyên cơ Không lực Một hôm 15/3. "Chúng tôi luôn sát cánh cùng NATO. Chúng tôi đang hỗ trợ họ tại Ukraine. Việc đó không ảnh hưởng đến chúng tôi nhưng chúng tôi vẫn giúp đỡ họ. Giờ đây, để xem quốc gia nào không hỗ trợ chúng tôi trong nỗ lực rất nhỏ bé là duy trì mở cửa eo biển này".
Sau đó, tại một cuộc họp ở Nhà Trắng ngày 16/3, Tổng thống lên tiếng chỉ trích mạnh mẽ các đồng minh lâu đời mà ông cho là chưa giúp đỡ Mỹ đủ nhiệt tình.
"Có những quốc gia mà chúng ta đã hỗ trợ họ rất nhiều năm. Chúng ta đã bảo vệ họ khỏi những nguồn đe dọa khủng khiếp bên ngoài, vậy mà họ lại không mấy sốt sắng", ông Trump nói. "Mức độ nhiệt tình đối với tôi là rất quan trọng".
Tổng thống cho biết đã nhận được "một số phản hồi tích cực" sau khi liên hệ với các nước, nhưng không nêu tên bất kỳ đồng minh nào đã cam kết cử tàu chiến đến eo biển Hormuz để đối phó với Iran.
Trên thực tế, nhiều đồng minh của Mỹ đã thẳng thừng tuyên bố họ không có ý định cử chiến hạm hộ tống tàu dầu đi qua eo biển Hormuz như đề xuất từ Tổng thống Trump.
Thủ tướng Nhật Bản Sanae Takaichi ngày 16/3 cho hay Tokyo không có kế hoạch điều động tàu hải quân hộ tống tàu thuyền ở Trung Đông. Theo bà, Nhật Bản đang xem xét những gì có thể làm "một cách độc lập và trong khuôn khổ pháp luật".
Người phát ngôn của Thủ tướng Đức Friedrich Merz lưu ý xung đột tại Trung Đông bắt nguồn từ các cuộc tấn công của Mỹ - Israel vào Iran và "không liên quan đến NATO", cũng như "không phải cuộc chiến của NATO".
Anh, quốc gia được coi là đồng minh thân cận hàng đầu từng sát cánh với Mỹ trong nhiều chiến dịch ở nước ngoài, tới nay vẫn thể hiện sự thận trọng. Truyền thông Anh ngày 15/3 cho biết Thủ tướng Keir Starmer trong cuộc điện đàm với Tổng thống Trump đã nói rằng ông "chưa sẵn sàng" đồng ý với đề nghị gửi tàu chiến.
Giới chuyên gia nhận định việc các đồng minh ngần ngại tham gia kế hoạch khai thông eo biển Hormuz do Tổng thống Mỹ đề xuất là hệ quả từ việc ông Trump thường xuyên thể hiện thái độ lạnh nhạt, đôi khi cô lập họ.
Ngay cả đến gần đây, Tổng thống Trump vẫn tỏ ra xem nhẹ những đóng góp từ đồng minh.
Hôm 3/3, sau khi Tây Ban Nha từ chối cho phép Mỹ sử dụng các căn cứ không quân để tiến hành chiến dịch không kích Iran, ông Trump khẳng định không cần hỗ trợ từ quốc gia này.
"Tôi đã nói với ông ấy rằng chúng tôi không muốn, Tây Ban Nha hoàn toàn không có thứ gì chúng tôi cần", ông Trump cho hay. "Họ có những người dân tuyệt vời, nhưng giới lãnh đạo thì không".
Ngày 7/3, khi Anh cân nhắc điều tàu sân bay đến khu vực, ông Trump khẳng định hỗ trợ đó là hoàn toàn không cần thiết vì chiến thắng đã nằm trong tầm tay.
"Không sao đâu, Thủ tướng Starmer, chúng tôi không cần chúng nữa", Tổng thống viết trên mạng xã hội. "Nhưng chúng tôi sẽ ghi nhớ chuyện này. Mỹ không cần những người chỉ tham chiến khi chúng tôi đã giành chiến thắng!".
Đến ngày 9/3, ông Trump cho biết nỗ lực bảo vệ eo biển Hormuz là "vinh dự của tôi", đồng thời khẳng định nguồn cung dầu đi qua tuyến đường thủy chiến lược này chủ yếu có lợi cho các quốc gia khác, như Trung Quốc.
Hôm 13/3, Tổng thống nói với người dẫn chương trình phát thanh Brian Kilmeade của Fox News rằng "chúng tôi không cần giúp đỡ trong việc chống lại UAV" nhằm phản hồi đề nghị từ Ukraine về việc cử lực lượng giúp Mỹ và Israel đối phó với máy bay không người lái (UAV) Iran dựa trên kinh nghiệm thực chiến của họ.
Theo giới chuyên gia, khi đưa ra những phát ngôn này, Tổng thống Trump dường như không lường trước được rằng mình đến một ngày sẽ cần sự giúp đỡ từ các đồng minh.
Khi chiến sự với Iran bước sang tuần thứ hai và tuyến hàng hải qua eo biển Hormuz vẫn tê liệt, ông Trump đã thể hiện lập trường hoàn toàn khác. Hôm 16/3, ông cho biết mình "không hài lòng" với Thủ tướng Anh Starmer vì đã không lập tức cam kết hỗ trợ lực lượng Mỹ tại Hormuz.
"Tôi đã nói rằng 'ông không cần phải họp với đội ngũ của mình. Ông là Thủ tướng mà, ông có thể tự đưa ra quyết định. Tại sao ông lại phải họp với cấp dưới để xem liệu có nên gửi vài chiếc tàu quét mìn hay tàu chiến đến hỗ trợ chúng tôi hay không?'", Tổng thống Trump trả lời trước báo giới.
Xuồng cao tốc của Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran di chuyển gần một tàu hàng ở vịnh Ba Tư tháng 4/2024. Ảnh: AFP
Ông Trump đã dành phần lớn thời gian trong hai nhiệm kỳ của mình để gây căng thẳng với những đồng minh vốn có thể hỗ trợ Mỹ. Và điều này được cho là càng gia tăng trong nhiệm kỳ thứ hai của ông.
Hai tháng trước, Tổng thống vẫn để ngỏ khả năng có động thái quân sự để kiểm soát đảo Greenland thuộc Đan Mạch, một đồng minh NATO. Ông thậm chí cố gắng gây sức ép buộc Đan Mạch phải bàn giao hòn đảo.
Tổng thống Trump cũng không ngần ngại nói về việc sáp nhập Canada thành bang thứ 51 của Mỹ, khiến các lãnh đạo ở Ottawa nổi giận. Ông đồng thời nhắm vào hàng loạt đồng minh bằng các chính sách thuế quan, đôi khi tỏ ra cứng rắn với họ hơn cả với các đối thủ.
Ông thường xuyên đưa ra những phát biểu gây tranh cãi tại các cuộc họp quốc tế và hành xử như đang cố gắng gây sức ép lên các đồng minh thay vì tìm tiếng nói chung với họ. Sau những tuyên bố đó của ông Trump, ngày càng nhiều lãnh đạo châu Âu công khai nói rằng có lẽ hướng đi tốt nhất của họ là tách rời khỏi Mỹ.
Hồi cuối tháng một, Tổng thống Mỹ tiếp tục đưa ra bình luận "đặc biệt nhạy cảm" về NATO, liên minh quân sự mà ông Trump đã nhiều lần bày tỏ sự hoài nghi và chỉ trích khối "quá phụ thuộc vào Mỹ", đe dọa sẽ cắt ngân sách đóng góp cho khối.
"Chúng tôi chưa bao giờ cần họ. Chúng tôi thực sự chưa bao giờ yêu cầu họ bất cứ điều gì", ông Trump nói. "Bạn biết đấy, họ sẽ biện minh rằng đã gửi quân đến Afghanistan hoặc làm việc này việc kia. Họ đã làm vậy, nhưng chỉ đứng phía sau, hơi xa khỏi tiền tuyến".
Theo Aaron Blake, nhà phân tích kỳ cựu từ CNN, ngay cả với bối cảnh bình thường, những bình luận như vậy cũng đã gây tổn thương sâu sắc tới các đồng minh, đặc biệt là khi nhiều nước trong số họ từng chịu tổn thất lớn về người tại Afghanistan. Các binh sĩ liên quân NATO thực sự chiến đấu tại tiền tuyến ở Afghanistan và hơn 1.000 người đã thiệt mạng.
Đặt trong bối cảnh hiện tại, ông Trump rõ ràng đang hứng chịu hậu quả từ các tuyên bố hùng hồn của mình nhắm vào các đồng minh, Blake đánh giá.
"Tổng thống Trump liên tục nói rằng mình không cần các đồng minh lâu năm của Mỹ, để rồi chưa đầy hai tháng sau lại quay ngoắt và yêu cầu hỗ trợ trong một cuộc chiến do chính ông tạo ra. Ông đã không coi trọng những hy sinh của các đồng minh và sau đó lại yêu cầu họ tiếp tục hy sinh một lần nữa", cây bút từ CNN nhận định.
"Ít nhất thì điều này cho thấy ông Trump đã không hình dung mình sẽ rơi vào tình cảnh này", Blake nói thêm.
Eo biển Hormuz. Đồ họa: WSJ
Đồng quan điểm, Dan Sabbagh, chuyên gia phân tích về quốc phòng và an ninh của Guardian, đánh giá "Nhà Trắng dường như đã không lường trước đầy đủ những gì có thể xảy ra" sau khi cùng Israel phát động chiến dịch tấn công Iran.
Theo Blake, dù có thể không hài lòng với những phát ngôn trước đây từ Tổng thống Trump, nhiều quốc gia đồng minh của Mỹ có thể vẫn cảm thấy cần phải hỗ trợ bằng cách nào đó, bởi tình trạng tắc nghẽn tại eo biển Hormuz tiềm ẩn nguy cơ gây tổn hại lâu dài cho nền kinh tế toàn cầu.
"Nhưng bước thay đổi đột ngột của ông Trump dường như càng củng cố nhận định rằng Tổng thống Mỹ đang phải đối mặt với một vấn đề quá sức so với những gì ông từng hình dung", Blake nhận định.
Vũ Hoàng (Theo CNN, Guardian, AFP, Reuters)